Pierwszy zakłada całkowitą rekultywację terenu, zniszczenie obiektów i przywrócenie obszaru mia­stu, który później przeznacza się na nowe funkcje – mieszkaniowe, handlowe, parkowe. Czasem zda­rza się, że przeznacza się owe tereny na nowe cen­tra miast rozwijających się, z racji tego, iż paradok­salnie to, co dziś byłoby nie do pomyślenia (umiesz­czanie ciężkiego przemysłu w centrum) miało miej­sce w przeszłości.  

Drugim pomysłem jest pozostawienie tych tere­nów samym sobie – stają się białymi plamami w tkance urbanistycznej, martwą materią, która do­raźnie jest wykorzystywana przez przypadkowych użytkowników.Wydaje się, że wypośrodkowaniem między tymi dwoma dążeniami jest rewitalizacja – zmiana spo­sobu wykorzystywania, przy zachowaniu relatywnie dużej części zabudowy istniejących obiektów.  

Przemysł rewitalizowany w mieście odnawia in­frastrukturę, lecz nie zawsze ducha miejsca. Nastę­puje zmiana istniejącego kompleksu, przy zacho­waniu formy całkowita zmiana funkcji – z przemy­słowej na handlową, usługową lub inną. Przestrzeń przemysłowa pragmatyczna, czysta przystosowana do wymogów produkcji i myśli technicznej, zosta­je często na siłę wciągnięta w wir komercjalizacji – szukania każdej możliwej do wykorzystania po­wierzchni w imię źle rozumianego rozwoju miasta, osiedla itp. 

Jak tereny poprzemysłowe wpływają na miesz­kańców? Istnieją w świadomości i tkance miejsc, w których powstały. Mieszkańcy są z nimi powiązani wspomnieniami i emocjami. Nieczynne od lat fa­bryki były i są nadal „świadkiem” pierwszych scha­dzek, zabaw dzieciaków z okolic, które znajdują tam poligon doświadczalny i najlepszy plac zabaw, sło­wem – są integralną częścią miasta.

Miasto może nie być przygotowane na modyfikację ich przezna­czenia – zmianie ulega tkanka urbanistyczna wo­kół – może powstać pasożyt (niewydolność komu­nikacji, niekompatybilna funkcja zabijająca otocze­nie), budynek wielkopowierzchniowy może „wysy­sać” ludzi z zewnątrz, co generuje problemy komu­nikacji i „opustoszałe” centra miast.  Może też porządkować centrum, tworzyć je, przy­ciągając ludzi.

Nierzadko z racji swojego położe­nia w pobliżu, lub w samym środku miasta, tereny te stanowią cenną możliwość utworzenia nowego funkcjonalnego ośrodka, którego w wyniku lat nie­przemyślanego planowania nie udało się dotych­czas wykształcić. Tereny poprzemysłowe stanowią w tym przypadku nieocenioną rezerwę powierzch­ni, która dzięki dobremu projektowi może być le­karstwem na brak centrum. Nowe usługi, ośrodki kulturalne, przestrzeń mieszkaniowa i rozrywkowa utworzyć mogą centrotwórczy punkt przyciągający ludzi do wewnątrz miasta. Przykładami takiego ra­cjonalnego planowania są „Stary Browar” w Pozna­niu i „Manufaktura” w Łodzi – subtelne dopełnie­nie, bez agresywnej „propagandy”, same są magne­sami przyciągającym do centrum. 

Nowoczesne budynki przemysłowe w miastach – muzeum Mercedesa w Stuttgarcie, nowa siedzi­ba główna BMW w Monachium – przykłady budyn­ków przemysłowych XXI wieku, które niekoniecz­nie mieszczą w sobie przemysł ciężki, stają się ra­czej wizytówką firmy, biurowcami, czystymi fabry­kami pokazującymi proces produkcyjny, przyjazne dla odwiedzających i dla mieszkańców swoją wyjąt­kowością. Przyjazne dla mieszkańców, dlatego że nowy, „ładny budynek” powstał w mieście, stanowi punkt odniesienia i coś, z czym można się identyfi­kować – z czymś słynnym, pięknym, nowym łatwo się przecież identyfikujemy. Swoim wizerunkiem i nowoczesnością reklamują miejsce powstania. 

Nieznaczna tylko ingerencja również może być odpowiednim środkiem do przywrócenia świet­ności dawno zapomnianej infrastrukturze. Tereny przemysłowe to również dawne osiedla robotnicze, układy stworzone w miastach typowo przemysło­wych. W Polsce terenem bogatym w taką zabudowę jest Górnośląski Okręg Przemysłowy.  

Osiedle Borsiga w Zabrzu – niegdyś jedno z naj­nowocześniejszych osiedli dla pracowników kopal­ni, podzielone na dwie części: północną, przezna­czoną dla pracowników technicznych i inżynierów oraz południową, dla robotników z kopalni.  

Nikiszowiec w Katowicach – osiedle socjalne dla górników sąsiedniej kopalni. Zabudowa składa się z tzw. „familoków”, charakterystycznych budynków wielorodzinnych wykonanych z czerwonej cegły, które tworzą zwarte urbanistycznie kwartały.  Giszowiec, również w Katowicach – osiedle ogród w zalesionym obszarze, zabudowa to domy przypo­minające formą tradycyjne zabudowania wiejskie z tamtych okolic. 

Osiedla te, mimo że powstały w początkach XX wieku, do dziś funkcjonują. Wystarczy trochę far­by, odnowienie infrastruktury technicznej, aby sta­ły się na powrót małym rajem na ziemi, podobnie jak ma to miejsce w Nowej Hucie, idealnym ukła­dzie urbanistycznym stworzonym dla robotników Krakowa. Dziś, suksesywnie rewitalizowana przy zachowaniu pierwotnych założeń projektowych, jest funkcjonalnym, dobrze przemyslanym miej­scem zamieszkania pełnym zieleni.
 

Paradoksalnie, dobrze służyć może brak działa­nia. Teren przemysłowy stanowi wtedy relikt prze­szłości, który o dziwo funkcjonuje, jest miejscem spontanicznego tworzenia architektury i adopto­wania przestrzeni na nowe funkcje przez użytkow­ników: młodzież, okolicznych mieszkańców, gru­py „zapaleńców” – np. fanów paintballa, itp. Prze­kształcają oni przestrzeń podług własnych potrzeb, nadając jej nowe znaczenie funkcjonalne. Relikt taki funkcjonuje jak wyrwa w czasoprzestrzeni – przeszłość, która nagle została przetransportowana w dzisiejszy czas. Jak Zona w filmie Andrzeja Tar­kowskiego „Stalker”. W każdym większym mieście można znaleźć taką przestrzeń – Dworzec Świe­bodzki we Wrocławiu, tereny Stoczni Szczecińskiej, połowa Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego… 

Wydaje się, że rewitalizacja jest dobra, ale wyma­ga – jak każdy projekt – dogłębnych analiz, z po­szanowaniem ducha, obiektu, z rozeznaniem, co się działo i dzieje dziś w terenie opracowania, jak miej­sce działało dawniej i jak działa teraz w mieście. Z rewitalizacją terenów poprzemysłowych praw­dopodobnie powinno być jak z pisaniem: najpierw jest pomysł, wstępna analiza tematu, wyciąganie argumentów, potem zbieranie informacji, kolejna analiza tematu pod kątem zebranych już danych, a na końcu ostateczne szlify w postaci studiów for­malnych. Ciągłe poszukiwanie, rekurencyjne zata­czanie okręgów, które zbliża do ostatecznej formy, która jednak zawsze pozostaje otwarta…

Maciej Nisztuk - student Politechniki Wrocławskiej na Wydziale Architektury