Po II wojnie światowej podzielił zarówno polską emigrację, jak też antykomunistyczną opozycję w kra­ju. Jedni widzieli w nim „księcia niezłomnego”, praw­dziwego męża stanu, wizjonera ukazującego perspek­tywy suwerennej i demokratycznej przyszłości nie tylko dla Polski, ale całego regionu Europy Środko­wo-Wschodniej, zniewolonego przez Sowietów. Inni krytykowali go, widząc w jego postępowaniu politycz­ną naiwność, złudną wiarę w demokratyczną ewolu­cję komunistycznego systemu, brak pryncypialnego stanowiska wobec PRL-u, słabość wobec „skruszo­nych” komunistów oraz nadmierny krytycyzm wo­bec antyreżimowej opozycji w kraju.  

Dla peerelow­skich władz był „agentem CIA”, tymczasem dla Ame­rykanów i instytucji Stanów Zjednoczonych, współ­pracujących ze środowiskami polskiej emigracji, za­wsze pozostawał „niepokornym” i „niezależnym” Po­lakiem. Po upadku Związku Sowieckiego i odzyskaniu niepodległości przez Polskę nadal budził kontrower­sje – podejmowana przezeń krytyka nowych elit po­litycznych Trzeciej Rzeczypospolitej dla jednych była dowodem patriotycznej troski, dla innych – przeja­wem emigracyjnego syndromu oderwania się od kra­jowej rzeczywistości.  

Z PUBLICYSTY PREMIER?  

Bohater niniejszego artykułu urodził się 27 lipca 1906 r. w Mińsku. Przyszedł na świat jako potomek stare­go spolonizowanego litewskiego rodu, któremu nie­gdyś przysługiwał nawet tytuł książęcy, ale w począt­kach XX stulecia był on tylko wspomnieniem świet­nej przeszłości – ojciec Jerzego zarabiał na życie jako farmaceuta. Dzieciństwo przyszły redaktor „Kultu­ry” spędził w Rosji – w Mińsku, Moskwie i Peters­burgu.  

Po odzyskaniu przez Rzeczpospolitą niepod­ległości Giedroyciowie, jak wiele innych polskich ro­dzin rozsianych po dawnym carskim imperium, prze­nieśli się do odrodzonej ojczyzny. Osiedli w stolicy, gdzie Jerzy ukończył w 1924 r. prestiżowe gimnazjum im. Jana Zamoyskiego, a następnie rozpoczął pięcio­letnie studia prawnicze na Uniwersytecie Warszaw­skim. Po ich ukończeniu studiował jeszcze w latach 1930-1931 historię. Równocześnie podjął pracę za­robkową – najpierw na stanowisku referenta praso­wego i parlamentarnego w Ministerstwie Rolnictwa, następnie jako naczelnik wydziału prezydialnego w Ministerstwie Przemysłu i Handlu. 

Jednak to nie kariera urzędnicza, ale działalność społeczno-polityczna – a nade wszystko dziennikar­ska i publicystyczna – okazała się prawdziwym życio­wym wyborem Giedroycia. Jeszcze podczas studiów udzielał się w akademickim życiu organizacyjnym – był prezesem korporacji „Patria” i Koła Międzykor­poracyjnego w Warszawie oraz pracownikiem dzia­łu zagranicznego Naczelnego Komitetu Akademickie­go Polskiego Związku Młodzieży Akademickiej. Sze­fował też redakcji „Dnia Akademickiego”, będącego dodatkiem do pisma „Dzień Polski”. Swym poglądom politycznym dał wyraz, stając się jednym z przywód­ców konserwatywnej i propiłsudczykowskiej organi­zacji Myśl Mocarstwowa.  

Należał również do ścisłego grona kierowniczego innych zachowawczych struk­tur – Związku Pracy Mocarstwowej i Związku Dru­żyn Ludowych Mocarstwowej Polski. Zadbał także o odpowiednią trybunę dla głoszenia bliskich mu kon­cepcji politycznych i społeczno-gospodarczych, prze­kształcając w 1931 r. „Dzień Akademicki” w samo­dzielny dwutygodnik „Bunt Młodych”, który następ­nie zmienił nazwę na „Polityka. Dawniej «Bunt Mło­dych»”. Zdołał też zebrać wokół tego pisma najlepsze pióra nowego pokolenia polskiego dziennikarstwa. Dla „Buntu Młodych”, a później „Polityki” pisali wy­bitni młodzi konserwatywni publicyści, m.in.: Ksawe­ry i Mieczysław Pruszyńscy, Stefan Kisielewski i trzej bracia Bocheńscy – Aleksander, Innocenty, a przede wszystkim prawdziwe „cudowne dziecko polskiej po­lityki”, Adolf.  

Giedroyc nie zamierzał też poprzestać na komen­towaniu i recenzowaniu wydarzeń i procesów poli­tycznych, zachodzących na polskiej scenie politycz­nej. Pod koniec lat trzydziestych planował wprowa­dzenie do parlamentu grupy młodych działaczy, zwią­zanych z „Polityką”, a o prestiżu, jakim cieszył się we własnym środowisku może świadczyć fakt, iż widziało ono w nim nawet… przyszłego premiera. 

ZBUNTOWANY KONSERWATYSTA 

W 1938 r. ukazał się drukiem – zatytułowany cokol­wiek na wyrost, choć zarazem porywająco – program środowiska skupionego wokół „Polityki”: „Idea Pol­ski imperialnej”. Odrzucał on koncepcję polityki jako wolnej gry partii politycznych – wcieleń „demagogii, sobkostwa i nieuctwa” – dla których głównym celem miało być zdobycie władzy i zaspokajanie osobistych ambicji przywódców a instrumentem działania popu­lizm i pochlebstwo, żerujące na niewiedzy i naiwno­ści społeczeństwa.

Prawdziwa praca państwowotwór­cza, według autorów dokumentu, wymagała uczci­wego kształtowania opinii mas, nie zaś ulegania jej. Działalności politycznej nie wolno było oddzielać od troski o najwyższe dobro wspólne – państwo polskie. Polityka, zdaniem twórców „Idei Polski imperialnej”, była sferą nacechowaną etycznie i żądała respektowa­nia podstawowych norm. Najcenniejszym kapitałem działacza politycznego i państwowego miał być jego autorytet moralny. Nie można go było jednak zdobyć „schylając się po błoto, którym się rywale polityczni wzajemnie obrzucają”.  

Jakie jednak były ówczesne poglądy polityczne sa­mego Giedroycia? Trudno je określić jednoznacz­nie. Był konserwatystą, który nie odżegnywał się od wprowadzania prosocjalnego ustawodawstwa w imię wzmocnienia państwa i zarzucał staremu pokoleniu zachowawczych polityków klasowy egoizm. Był zde­klarowanym demokratą, który gotów był jednak po­święcić prawa obywatelskie na ołtarzu politycznej stabilizacji i udoskonalenia ustroju. Jak wspominał później: „gdy usprawiedliwiałem działania niekonsty­tucyjne czy sam usiłowałem je podejmować, miałem na widoku naprawę państwa, uczynienie go lepszym, bardziej sprawiedliwym, bardziej logicznym. Dlate­go np. uważałem Brześć za uzasadniony. Centrolew był realnym zagrożeniem, zamierzał robić w Polsce rewolucję…  

Internowanie działaczy Centrolewu było w tych warunkach aktem obrony koniecznej, chociaż gwałciło immunitet poselski i było nielegalne, leża­ło w interesie państwa”. Był wreszcie Giedroyc zwo­lennikiem Polski suwerennej i potężnej, który jednak w imię ratowania narodowej substancji gotów był u schyłku lat trzydziestych uznać brutalne potrzeby – tak jak je rozumiał – „Realpolitik” i iść wobec zagro­żenia niemieckiego na daleko idący kompromis z Hi­tlerem.  

Chyba najlepiej pasowało do niego określenie „państwowiec”, którego często używali dla scharakte­ryzowania swej postawy ideowej piłsudczycy, podkre­ślając, że tradycyjne podziały polityczne straciły ak­tualność, a priorytetem dla wszystkich obywateli od­rodzonej Rzeczypospolitej powinno być wzmacnianie państwa przy użyciu wszelkich środków – zarówno postulowanych przez prawicę, jak i lewicę. 

WYBORY EMIGRANTA – DYPLOMATA, ŻOŁNIERZ, DZIENNIKARZ 

Po wybuchu II wojny światowej Giedroyc jako wy­soki urzędnik Ministerstwa Przemysłu i Handlu zo­stał ewakuowany do Rumunii, gdzie najpierw peł­nił funkcję osobistego sekretarza swego byłego sze­fa z Ministerstwa Rolnictwa – Rogera Raczyńskiego, wykonującego obowiązki ambasadora Rzeczypospo­litej Polskiej w Bukareszcie. Po likwidacji ambasady został kierownikiem Wydziału Polskiego przy posel­stwie chilijskim w stolicy Rumunii, a zarazem współ­pracownikiem poselstwa angielskiego, reprezentują­cego interesy polskie wobec władz rumuńskich. Wio­sną 1941 r. został ewakuowany do Stambułu. Tam zgłosił się do służby wojskowej, a następnie wyjechał do Palestyny, gdzie wstąpił do Samodzielnej Bryga­dy Strzelców Karpackich. W jej szeregach uczestni­czył później w kampanii libijskiej i walkach o Tobruk.  

Jednak ponownie upomniała się o niego publicy­styka i świat polityki. I on sam, i jego przełożeni wie­dzieli, że mimo wojennego czasu nie karabinem, ale piórem – czy raczej maszyną do pisania – mógłby zro­bić dla sprawy polskiej znacznie więcej niż zwykły żoł­nierz. W latach 1943-1944 kierował Wydziałem Cza­sopism i Wydawnictw Wojskowych Biura Propagan­dy Drugiego Korpusu Polskiego, a w latach 1944-1945 pracował w Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej w Gallipoli. Ostatecznie w 1945 r. objął stanowisko dy­rektora Departamentu Europejskiego Ministerstwa Informacji Rządu Rzeczypospolitej Polskiej w Londy­nie. To właśnie wtedy na emigracji poznał ludzi, któ­rzy będą w przyszłości poprzez swą działalność orga­nizacyjną i intelektualną aktywność prawdziwymi fi­larami środowiska paryskiej „Kultury” – małżeństwo Hertzów, Juliusza Mieroszewskiego, Gustawa Her­linga-Grudzińskiego i Józefa Czapskiego. 

W 1946 r. Giedroyc zdecydował się na krok, któ­ry – jak się później okazało – zadecydował o całym jego przyszłym życiu. Dzięki organizacyjnej i finanso­wej pomocy Drugiego Korpusu i kredytowi zaciągnię­temu w tzw. Funduszu Żołnierskim założył w Rzymie wydawnictwo książkowe, któremu nadał nazwę In­stytutu Literackiego. Rozpoczął też natychmiast druk nowego pisma – „Kultury”. Pierwszy numer perio­dyku ukazał się w czerwcu 1947.  Następnie (za zgo­dą patronującego przedsięwzięciu generała Andersa) redakcja została przeniesiona do Francji.

Początkowo zainstalowano ją w miejscu symbolicznym dla dzie­jów Polski – w słynnym Hotelu Lambert, czyli daw­nej siedzibie przywódcy polskiej emigracji po powsta­niu listopadowym – księcia Adama Jerzego Czarto­ryskiego. Później umiejscowiono ją – jak się okazało, już na stałe – w małej podparyskiej posiadłości Ma­isons-Laffitte. Tam też po spłaceniu zobowiązań wo­bec Drugiego Korpusu, zaczęła ona funkcjonować jako instytucja całkowicie niezależna, której jedyną zwierzchnością był – jak go określali dobrodusznie jego zwolennicy i złośliwie adwersarze – „Książę Re­daktor”. 

„KSIĘSTWO MAISONS-LAFFITTE” 

W zamierzeniu samego Giedroycia Instytut Literac­ki, redakcja „Kultury” i wydawane przez nią czasopi­smo, miały do odegrania potrójną rolę. Po pierwsze miały stanowić okruch niepodległej Polski, emigra­cyjną „eksterytorialną” ambasadę Sprawy Polskiej, przypomnienie prawdy o Tej, co „nie zginęła, kiedy my żyjemy”, trwające wbrew przeciwnościom „ku po­krzepieniu serc”. Po drugie miała pełnić rolę aktyw­nego ośrodka kultury polskiej, instrumentu promo­cji niezależnej polskiej literatury – to tu przecież w przyszłości mieli publikować swoje książki i artyku­ły wspomniany już wcześniej Herling-Grudziński, noblista Czesław Miłosz, Józef Mackiewicz, Andrzej Bobkowski, Witold Gombrowicz, czy Jerzy Stempow­ski.  

Wreszcie – i kto wie, czy ta funkcja „księstwa Ma­isons-Laffitte” nie była dla pragmatyka Giedroy­cia najważniejsza – Instytut Literacki miał stano­wić ośrodek inicjujący, generujący wielką ogólnona­rodową dyskusję o sprawach dla Polaków po II woj­nie światowej najważniejszych – jak odzyskać nie­podległość? Jaka będzie przyszłość Europy Wschod­niej? Czy możliwa jest ewolucja komunistycznego re­żimu? Jaka powinna być taktyka opozycji w kraju i polskiej emigracji? W debacie tej z założenia nie było wykluczonych. Przeciwnie – Giedroyc wyraźnie zmie­rzał do tego, aby „burza mózgów” wokół „Kultury” na­cechowana była swoistym eklektyzmem ideologicz­nym. Nie brakowało w niej głosów konserwatystów, piłsudczyków, liberałów, narodowców, ludowców, so­cjalistów, a nawet nawróconych komunistów, wierzą­cych w możliwość demokratyzacji i liberalizacji syste­mu panującego za „żelazną kurtyną”.  

W dyskusji tej zabierali głos z jednej strony nie­przejednani antykomuniści, którzy nawoływali do międzynarodowej zbrojnej krucjaty przeciwko bol­szewizmowi, z drugiej byli decydenci PRL, zrażeni do systemu, pragnący „socjalizmu z ludzką twarzą”. Próbowali w jej trakcie przekonywać do swoich racji nieprzejednani niepodległościowcy, którzy traktowa­li PRL jako kolonię Związku Sowieckiego, odmawia­jąc jakichkolwiek kontaktów z „sowieckimi namiest­nikami w Warszawie”, a zarazem zwolennicy „polityki drobnych kroków”, utrzymywania dialogu z reżimem, liczący na możliwość efektywnego wpływania w ten sposób na ewolucję systemu. Pisali do „Kultury” pu­blicyści i politycy emigracyjni, a także krajowi – pod pseudonimami lub własnymi nazwiskami – płacąc za to często cenzorskim zapisem i ostracyzmem w PRL. 

Warto też pamiętać, że na „Kulturze” (ogółem uka­zało się 637 numerów tego pisma; ostatni w paździer­niku 2000 r., gdyż druk zakończył się – zgodnie z ży­czeniem Giedroycia – wraz z jego śmiercią) i książ­kach wybitnych polskich autorów – pisarzy i publi­cystów – ukazujących się od 1953 r. w tzw. Bibliote­ce „Kultury” (do 2000 r. 511 tomów!), nie zamykała się aktywność wydawnicza Instytutu Literackiego. Od 1962 r. zainicjował on druk nowego periodyku – „Ze­szytów Historycznych”. Wydawnictwo to, poświęco­ne dziejom najnowszym Polski i Europy Wschodniej, ukazuje się do dziś (na druk oczekuje obecnie 166 nu­mer). I trzeba by jeszcze dodać, by dotrzymać kroni­karskiej skrupulatności, że Giedroyc był równocze­śnie członkiem kolegium redakcyjnego pisma rosyj­skich dysydentów „Kontynent” oraz wchodził w skład rady redakcyjnej ukraińskiego emigracyjnego kwar­talnika „Widnowa”. 

KIJ W MROWISKU 

Otwartość dyskusji w środowisku skupionym wokół „Kultury” niejednokrotnie skutkowała ostrymi spię­ciami pomiędzy jej uczestnikami i oskarżeniami pod adresem samego Giedroycia o „flirtowanie z komu­nistami”. Tak było m.in., kiedy w październiku 1956 r. publicznie udzielił poparcia ówczesnemu nowemu I sekretarzowi Komitetu Centralnego Polskiej Zjed­noczonej Partii Robotniczej, Władysławowi Gomuł­ce, widząc w represjonowanym wcześniej przez sta­linowców towarzyszu „Wiesławie” potencjalnego au­tora liberalizacji systemu. „W imię wolności nie od­rzucamy pół-wolności w imieniu tych, którzy od lat szesnastu pozbawieni są w ogóle wolności” – pisano w tym czasie na łamach „Kultury”.

Z myślą o możliwości ewolucji ustroju PRL-u w kie­runku przynajmniej względnej demokratyzacji i po­szanowania podstawowych praw obywatelskich nie rozstał się zresztą redaktor „Kultury” do końca istnie­nia PRL-u. Tyle tylko, że lokował swoje nadzieje we wciąż nowych postaciach i środowiskach. Kiedy bu­dowa przez Gomułkę „socjalizmu z ludzką twarzą” za­kończyło się w istocie na wybijaniu zębów, Giedroyc postawił z kolei na zbuntowanych partyjnych rewizjo­nistów. Nie przypadkiem to właśnie w „Kulturze” i w Instytucie Literackim ukazały się publikacje byłego najbliższego współpracownika Gomułki, Władysława Bieńkowskiego. To w „Kulturze” wydrukowano rów­nież głośny „List otwarty do Partii” autorstwa Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego. 

Z drugiej strony Giedroyc potrafił być niezwykle krytyczny wobec narodowych świętości i bohaterów. Nie podobał mu się – tak dokładnie miał się wyra­zić – polski papież, któremu zarzucał między inny­mi niedostateczne, jego zdaniem, otwarcie na dialog z prawosławiem i propagowanie postawy tradycyjnego polskiego patriotyzmu powiązanego z katolicyzmem i nieufnego wobec wartości liberalnych. Po podpisa­niu umów sierpniowych 1980 r. krytykował „Solidar­ność”, dostrzegając w jej działaniach nadmierny ra­dykalizm i nieuzasadniony optymizm w postrzeganiu rzekomej słabości reżimu PRL-u.  

Brak swoistej „politycznej poprawności” Giedroyc demonstrował również w odniesieniu do problema­tyki międzynarodowej. Inaczej niż większość polity­ków i działaczy emigracji, nie ubiegał się o dotacje z amerykańskiego Komitetu Wolnej Europy zasilanego przez CIA. Krytykował również Rozgłośnię Polską Ra­dia Wolna Europa za finansową zależność od Stanów Zjednoczonych. Sam roztropną gospodarką, skrupu­latnym i pomysłowym wykorzystywaniem wszelkich dostępnych możliwości zapewnił Instytutowi Literac­kiemu niezależność finansową ściśle związaną prze­cież z niezależnością polityczną.  

Już od 1954 r. nawo­ływał też do zjednoczenia Niemiec. Głośno było rów­nież wśród polskiej emigracji o demonstracyjnym sprzeciwie środowiska „Kultury” wobec stanowiska polskiego rządu na uchodźstwie, który pryncypialnie stał na stanowisku restauracji granic państwowych Rzeczypospolitej sprzed 1939 r. Natomiast gorąco po­pierał Giedroyc ideę przywrócenia niepodległości re­publikom nadbałtyckim: Litwie, Łotwie i Estonii oraz Białorusi i Ukrainie, widząc w tym gwarancję nowego stabilnego porządku w regionie Europy Wschodniej, uniemożliwiającego na przyszłość powrót sowieckiej czy rosyjskiej dominacji na tym obszarze.  

WOBEC TRZECIEJ RZECZYPOSPOLITEJ 

Po 1989 r. redaktor „Kultury” nadal szokował wie­lu – nawet spośród jego najbliższych współpracow­ników i admiratorów – swymi sądami odnoszący­mi się do polskiej i międzynarodowej rzeczywistości. Otwarcie stwierdzał, iż obozowi politycznemu wywo­dzącemu się z dawnej „Solidarności” brakuje wybit­nych mężów stanu i wielkich programów politycz­nych. Odmówił również pryncypialnie – zaskakując zwłaszcza tych, którzy wcześniej zarzucali mu nad­mierną pobłażliwość wobec komunistycznego reżimu i konszachty z byłymi komunistami – przyjęcia w la­tach dziewięćdziesiątych Orderu Orła Białego i przy­jazdu do nowej Polski, motywując te decyzje faktem, iż Trzecia Rzeczpospolita nie odcięła się dostatecznie od dziedzictwa PRL-u.  

Ten krok wydaje się tym bar­dziej znaczący, iż równocześnie przyjmował inne za­graniczne odznaczenia i wyróżnienia – przyznawa­ne również przez rządy państw Europy Wschodniej, które wspólnie z Polską wychodziły ze stanu podpo­rządkowania Związkowi Sowieckiemu na arenie mię­dzynarodowej a w stosunkach wewnętrznych zrywa­ły radykalnie z systemem komunistycznym. Warto tu wymienić chociażby honorowe obywatelstwo Litwy z 1997 r. i przyznany mu rok później przez Wilno Order Giedymina (został również odznaczony francuskim Krzyżem Oficerskim Legii Honorowej).  

Krytykował Giedroyc „pierwszego niekomunistycz­nego premiera” Tadeusza Mazowieckiego. W 1990 r. pisał o nim wręcz, iż „jego kurczowe szukanie opar­cia w Związku Sowieckim przeciwko ewentualnemu niebezpieczeństwu niemieckiemu i chęć utrzymania garnizonów sowieckich w Polsce zanadto przypomi­na Targowicę”. „Z jednej strony wisi się u klamki Gor­baczowa, a z drugiej u klamki amerykańskiej” – re­cenzował złośliwie brak jednoznacznie prozachodnie­go stanowiska nowego gabinetu.  

Był pełen rezerwy wobec „planu Balcerowicza”, zarzucając ówczesnemu wicepremierowi niedostrzeganie ludzkiego, socjalne­go wymiaru gospodarki. W 1991 r. w koresponden­cji z przyjaciółmi komentował nieco zgryźliwie pomy­sły jego uhonorowania, jakie pojawiały się wśród emi­gracji: „pomysł wysunięcia Balcerowicza do nagrody Nobla jest humorystyczny i kompromitujący. Mniej się dziwię Nowakowi [chodziło o Jana Nowaka-Je­ziorańskiego, kuriera Polskiego Państwa Podziemne­go z okresu II wojny światowej, szefującego po jej za­kończeniu m.in. Sekcji Polskiej Radia Wolna Euro­pa – przyp. P. W.], natomiast znacznie bardziej Brze­zińskiemu [mowa o doradcy amerykańskich prezy­dentów, znanym politologu i sowietologu Zbigniewie Brzezińskim– przyp. P. W.]”.  

Jerzy Giedroyć zmarł w nocy z 14 na 15 września 2000 r. po krótkiej chorobie w Maisons-Laffitte. Do dziś dla jednych pozostaje jedną z najwybitniej­szych postaci polskiej publicystyki i polityki minione­go stulecia, dla innych – publicystą o wielkich zasłu­gach dla sprawy polskiej, ale równocześnie ferującym sądy kontrowersyjne, a niekiedy wprost niesprawie­dliwe dla uczestników polskiego życia politycznego.  

I to właśnie – prowokowanie konfrontacji poglądów i argumentów także na swój własny temat – chyba sam poczytywałby za swą największą zasługę dla narodo­wej debaty o przeszłości, współczesności i przyszłości Polski i Polaków. Zachęcał bowiem do wymiany ocen. W wirze sprzecznych opinii i przeciwstawnych argumentów czuł się jak ryba w wodzie. Nie znosił ugłaskanej po­prawności, apriorycznych sądów, tez rozpoczynają­cych się od słów „nie wypada”. Siebie, własnych po­glądów i podejmowanych działań nie stawiał przy tym poza nawiasem. Całym swym życiem i publicznym za­angażowaniem prowokował do wyrazistych ocen.

prof. Przemysław Waingertner